اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) چیست؟

PTSD در سال‌های جنگ جهانی اول و پس از جنگ جهانی دوم با نام‌هایی چون «موج گرفتگی» یا «خستگی رزمی» شناخته شد اما این اختلال تنها برای سربازان پیش نمی‌آید و ممکن است در همۀ افراد از هر قوم، ملت یا فرهنگی و در هر سنی رخ دهد. نرخ ابتلای مادام‌العمر PTSD در نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله، ۸ درصد است و تخمین زده می‌شود که از هر 11 نفر، یک نفر در طول زندگی خود به PTSD مبتلا شود. گفتنی است که زنان دو برابر بیش از مردان در معرض ابتلا به PTSD قرار دارند و بیشتر به این بیماری مبتلا می‌شوند.

افراد مبتلا به PTSD افکار و احساسات شدید و تلخی مرتبط با تجربۀ خود دارند که مدت‌ها پس از پایان رویداد نیز در آنها به‌صورت آزاردهنده‌ای باقی می‌ماند. ممکن است این رویداد از طریق فکر کردن و یا دیدن کابوس برای آنها دوباره زنده شود. همچنین ممکن است احساس غم، ترس یا عصبانیت و احساس جدایی یا بیگانگی را تجربه کنند. افراد مبتلا به PTSD ممکن است از مواجهه با موقعیت‌ها یا افرادی که یادآور آن رویداد آسیب‌زا هستند، اجتناب کنند و ممکن است واکنش‌های منفی شدیدی نسبت به چیزهای معمولی مانند صدای بلند یا لمس تصادفی داشته باشند. اختلال PTSD می‌تواند زندگی هرکسی را سال‌ها مختل کند و نه‌تنها برای خود شخص بلکه برای اطرافیان هم اذیت‌کننده باشد اما جای نگرانی نیست زیرا می‌توان با مراجعه به پزشک و روان‌شناس مشکل را حل کرد. روش‌های درمانی این اختلال اصلاً پیچیده نیستند و بر اساس روان‌درمانی و دارودرمانی متناسب با وضعیت بیمار تجویز می‌شوند. درصورت نیاز می‌توانید در وب‌سایت کمک‌رسان‌ ایران ثبت‌نام کنید و به یکی از بهترین متخصصان، درخواست مشاوره دهید. 

بروز نشانه‌های PTSD‌ مستلزم قرار گرفتن در معرض رویدادی تروماتیک و ناراحت‌کننده است مانند تجربۀ مستقیم رویدادی آسیب‌زا، مشاهدۀ رخ‌دادن آن برای دیگری یا اطلاع از وقوع آن برای یکی از نزدیکان. همچنین می‌تواند نتیجۀ قرارگرفتن مکرر در معرض جزئیات وحشتناک و تروماتیک باشد، مانند رو‌به‌روشدن افسران پلیس با جزئیات پرونده‌های کودک‌آزاری.

علائم و تشخیص اختلال استرس پس از سانحه

علائم PTSD به چهار دستۀ زیر تقسیم می‌شوند. بسیار مهم است بدانید علائم خاص می‌توانند ازنظر شدت متفاوت باشند:

1.      افکار مزاحم: افکار مزاحم مانند خاطرات تکراری و غیرارادی. رؤیاهای ناراحت‌کننده یا مرور گذشته و مرور رویداد آزاردهنده. مرور اتفاقات ممکن است آن‌قدر واضح باشند که افراد احساس کنند همان خاطرات دردناک را دوباره تجربه می‌کنند یا آن را جلوی چشمان خود می‌بینند.

2.     اجتناب:

اجتناب از یادآوری رویداد آزاردهنده ممکن است شامل اجتناب از افراد، مکان‌ها، فعالیت‌ها، اشیاء و موقعیت‌هایی باشد که ممکن است باعث مرور خاطرات ناراحت‌کننده در فرد شود. افراد ممکن است سعی کنند از یادآوری یا فکر کردن دربارۀ رویداد آسیب‌زا اجتناب کنند و حتی در برابر صحبت‌ کردن دربارۀ آنچه اتفاق افتاده یا احساسشان نسبت به آن مقاومت کنند.

3.     تغییرات در شناخت و خلق‌وخو: ناتوانی در به‌خاطرسپردن جنبه‌های مهم رویداد آسیب‌زا، افکار و احساسات منفی که منجر به باورهای مستمر و تحریف‌شده دربارۀ خود یا دیگران می‌شود. افکار تحریف‌شده دربارۀ علت یا پیامدهای رویداد که منجر به سرزنش نادرست خود یا دیگران می‌شود؛ مانند ترس مداوم، وحشت، خشم، گناه یا شرم، علاقۀ بسیار کم به فعالیت‌هایی که قبلاً از آنها لذت می‌بردید، احساس جدایی یا بیگانگی از دیگران و ناتوانی در تجربۀ احساسات مثبت (خلاء شادی یا رضایت).

4.     تغییرات در برانگیختگی و واکنش: برانگیختگی و علائم واکنشی ممکن است شامل تحریک‌پذیری و طغیان خشم باشد؛ مانند رفتار بی‌پروا یا به شیوه‌ای خودویرانگر، مراقبت بیش‌ازحد از محیط پیرامون به شیوه‌ای مشکوک، به‌راحتی مبهوت شدن یا داشتن مشکل در تمرکز یا خوابیدن.

انواع اختلال استرس پس از سانحه

بسیاری از افراد که در معرض رویدادی آسیب‌زا قرار می‌گیرند، علائمی مشابه آنچه در بالا توضیح داده شد تجربه می‌کنند. بااین‌همه برای اینکه ابتلا به PTSD تشخیص داده شود، ماندگاری علائم باید بیش از یک ماه طول بکشد و باعث ناراحتی یا مشکلات قابل‌توجهی در عملکرد روزانۀ فرد شود. بسیاری از افراد در عرض سه ماه پس از ضربه دچار علائم می‌شوند اما علائم ممکن است دیرتر ظاهر شوند و اغلب برای ماه‌ها و گاهی اوقات سال‌ها در آنها باقی بماند. PTSD اغلب با سایر شرایط مرتبط مانند افسردگی، مصرف مواد، مشکلات حافظه و سایر مشکلات سلامت جسمی و روانی رخ می‌دهد. 

اختلال استرس حاد

اختلال استرس حاد در واکنش به رویدادی آسیب‌زا رخ می‌دهد. این اختلال درست مانند PTSD بوده و علائم آنها نیز مشابه است. بااین‌همه، علائم بین سه روز تا یک ماه پس از رویداد در افراد پدیدار می‌شود. افراد مبتلا به اختلال استرس حاد ممکن است تروما را دوباره تجربه کنند، اتفاقات گذشته را مرور کنند یا کابوس ببینند. همچنین ممکن است احساس کرختی یا ازخودبیگانگی داشته باشند. این علائم باعث ناراحتی و مشکلات‌ زیادی در زندگی روزمرۀ آنها می‌شود. حدود نیمی از افراد مبتلا به اختلال استرس حاد به PTSD مبتلا می‌شوند. اختلال استرس حاد در 19 تا 50 درصد افرادی که خشونت بین فردی را تجربه کرده‌اند (مانند تجاوز، خشونت شریک جنسی) تشخیص داده شده است. روان‌درمانی، ازجمله درمان شناختی-رفتاری می‌تواند به کنترل علائم و جلوگیری از شدت‌گرفتن و تبدیل‌شدن آنها به PTSD کمک کند. همچنین مصرف داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی (SSRI) می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.

اختلال سازگاری

اختلال سازگاری واکنشی به رویدادهای استرس‌زا است. علائم عاطفی یا رفتاری‌ای که فرد در پاسخ به عامل استرس‌زا از خود بروز می‌دهد، عموماً شدیدتر از آن چیزی است که به‌طور منطقی در مواجهه با رویداد انتظار می‌رود. علائم اختلالِ سازگاری می‌تواند شامل حس اضطراب، غمگینی یا ناامیدی باشد. منزوی شدن، رفتار سرکش یا علائم بدنی مانند لرزش، تپش‌قلب و سردرد. این علائم باعث مشکلات قابل‌توجهی در بخش‌های کلیدی زندگی فرد می‌شوند؛ به‌عنوان‌مثال در محل کار، مدرسه یا در تعاملات اجتماعی.

عامل استرس‌زا ممکن است از رویدادی واحد (مانند شکست عشقی) یا بیش ‌از یک رویداد با اثر تجمعی نشئت بگیرد. عوامل استرس‌زا ممکن است عودکننده یا مداوم باشند (مانند یک بیماری دردناک مداوم با افزایش ناتوانی). همچنین این عوامل ممکن است بر یک فرد، خانواده و یا گروه یا جامعه‌ای بزرگ‌تر تأثیر بگذارند. این بیماری معمولاً با روان‌درمانی معالجه می‌شود.

اختلال درگیری اجتماعی مهارنشده

اختلال درگیری اجتماعی مهارنشده معمولاً در کودکانی رخ می‌دهد که قبل از دوسالگی، غفلت یا محرومیت شدید اجتماعی را تجربه کرده‌اند. این اختلال مشابه اختلال دلبستگی واکنشی زمانی رخ می‌دهد که نیازهای عاطفی اولیه کودکان برای آسایش، انگیزه و محبت تأمین نشود یا تغییرات مدام سرپرست‌ها مانع از دلبستگی پایدار در آنها شود. اختلال درگیری اجتماعی مهارنشده، شامل رفتار بیش‌ازحد خودمانی کودک با بزرگسالان می‌شود. به‌عنوان‌مثال کودک ممکن است مایل باشد با فردی بزرگسال و ناآشنا با بدون هیچ تردیدی همراه شود. تأخیرهای رشدی ازجمله تأخیرهای شناختی و زبانی، اغلب با این اختلال همراه است. بااین‌حال حتی با بهبودی در طول درمان، برخی از کودکان ممکن است علائمی داشته باشند که تا دوران نوجوانی هم ادامه پیدا کند.

اختلال دلبستگی واکنشی

اختلال دلبستگی واکنشی در کودکانی رخ می‌دهد که در دو سال اول زندگی خود غفلت یا محرومیت شدید اجتماعی را تجربه کرده‌اند. این اختلال زمانی می‌تواند رخ دهد که نیازهای عاطفی اولیۀ کودک ازجمله آسایش، محبت و… برآورده نشده باشد. کودکان مبتلا به اختلال دلبستگی واکنشی، ازنظر عاطفی از اعضای بزرگسال خانوادۀ خود فاصله می‌گیرند. آنها به‌ندرت از خانواده طلب تسکین، حمایت یا محافظت می‌کنند و هنگام اضطراب واکنش مثبتی نسبت به دلداری دیگران ندارند. در طول تعاملات معمول با خانواده، احساسات مثبت کمی نشان می‌دهند و ممکن است ترس یا غم غیرقابل توضیحی داشته باشند. این مشکلات قبل از پنج‌سالگی مشاهده می‌شود و تأخیر در رشد، به‌ویژه رشد کند شناخت و گفتار کودک را به همراه دارد.

درمان اختلال استرس پس از سانحه

بسیار مهم است بدانید کسانی که تروما را تجربه می‌کنند به PTSD مبتلا نمی‌شوند و هرکسی که دچار PTSD می‌شود نیاز به درمان روان‌پزشکی ندارد. علائم PTSD در برخی از افراد با گذشت زمان فروکش کرده یا ناپدید می‌شود. برخی دیگر با کمک و حمایت خانواده یا دوستان بهبود می‌یابند اما بسیاری از افراد مبتلا به PTSD برای بهبودی ناراحتی روانی‌شان که می‌تواند شدید و ناتوان‌کننده باشد به درمان حرفه‌ای نیاز دارند. مهم است به ‌یاد داشته باشید که تروما ممکن است منجر به اضطراب و ناراحتی شدید شود. این مشکل قابلِ‌درمان است و بیمار هیچ تقصیری در بروز آن ندارد. ازاین‌رو بیمار هرچه زودتر تحت درمان قرار گیرد، شانس بهبودی او بیشتر است. روان‌پزشکان و سایر متخصصان سلامت روان از روش‌های مؤثری برای کمک به بهبودی افراد PTSD استفاده می‌کنند.

درمان شناختی رفتاری

یکی از راهکارهای روان‌درمانی مؤثر، درمان‌های شناختی-رفتاری است. درمان پردازشِ شناختی، روش مواجهه‌درمانی طولانی‌مدت و درمان استرس، ازجمله راهکارهای شناختی-رفتاری برای درمان PTSD هستند. درمان پردازش شناختی یک درمان مبتنی بر شواهد رفتاری-شناختی بوده که برای درمان PTSD و علائم آن طراحی شده است. این درمان بر تغییر احساسات منفی دردناک تمرکز می‌کند؛ احساساتی چون شرم، گناه و … و باورهایی مانند «من شکست خوردم» یا «دنیا جای خطرناکی است». درمانگران به افراد کمک می‌کنند تا با چنین خاطرات و احساسات ناراحت‌کننده‌ای مقابله کنند.

پزشک در

درمان مواجهۀ طولانی‌مدت از تجسم دقیق و مکرر تروما یا مواجهه پیش‌رونده با «محرک‌های» علائم به روشی ایمن و کنترل‌شده استفاده می‌کند تا به فرد کمک کند تا با ترس و پریشانی‌اش مواجه شده، کنترل آن‌ را به دست بگیرد و با آن کنار بیاید. به‌عنوان‌مثال، استفاده از برنامه‌های واقعیت مجازی برای کمک به کهنه‌سربازان مبتلا به PTSD تا میدان جنگ را به شیوه‌ای کنترل‌شده و درمانی دوباره تجربه کنند.

درمان شناختی-رفتاری متمرکز بر تروما، یک راهکار درمانی مبتنی بر شواهد برای درمان کودکان و نوجوانان است که مداخلات حساس به تروما را با اصول و روش‌های شناختی رفتاری، خانوادگی و انسان‌گرایانه ترکیب می‌کند. این روش درمانی به فرد کمک می‌کند تا حافظه، تروما را دوباره پردازش کرده و آن را به روشی متفاوت تجربه کند. پس از گرفتن شرح‌حال کامل و تدوین یک برنامۀ درمانی، درمانگر بیمار را از طریق سؤالات مربوط به حافظۀ آسیب‌زا راهنمایی می‌کند. حرکات چشم، مشابه حرکات چشم در خواب در طول یک جلسه با تماشای انگشتان درمانگر به جلو و عقب یا با تماشای یک نوار نورانی ایجاد می‌شود. برای مدت کوتاهی ادامه می‌یابد و سپس متوقف می‌شود. تجربیات در طول یک جلسه ممکن است شامل تغییرات در افکار، تصاویر و احساسات باشد.

در شیوۀ گروه‌درمانی، بیمارانی که از یک حادثۀ مشابه آسیب دیده‌اند تشویق می‌شوند تا تجربیات و واکنش‌های خود را در محیطی راحت و بدون قضاوت با دیگران به اشتراک بگذارند. اعضای گروه به یکدیگر کمک می‌کنند تا متوجه شوند که واکنش و احساساتشان نسبت به تروما مشابه یکدیگر بوده است. خانواده‌درمانی نیز ممکن است کمک‌کننده باشد؛ زیرا رفتار و ناراحتی فرد مبتلا به PTSD می‌تواند کل خانواده را تحت تأثیر قرار دهد. سایر روان‌درمانی‌ها مانند درمان‌های حمایتی و روان‌پویشی بر جنبه‌های عاطفی و بین فردی PTSD تمرکز دارند. این درمان‌ها برای افرادی که نمی‌خواهند خود را در معرض یادآوری تروما قرار دهند مفید است.

دارو

دارو می‌تواند به کنترل علائم PTSD کمک کند. علاوه‌‌براین، تسکین علائم به‌وسیلۀ دارو به بسیاری از بیماران این امکان را می‌دهد تا به‌طور مؤثرتری در جلسات روان‌درمانی شرکت کنند. برخی از داروهای ضدافسردگی معمولاً برای درمان علائم اصلی PTSD استفاده می‌شوند. این داروها به‌تنهایی یا در ترکیب با روان‌درمانی یا سایر درمان‌ها نیز استفاده می‌شوند. سایر داروها ممکن است برای کاهش اضطراب، بی‌قراری جسمی یا درمان کابوس‌ها و مشکلات خواب که بسیاری از افراد مبتلا به PTSD از آن رنج می‌برند، استفاده شوند.

سایر درمان‌ها

درمان‌های دیگری نیز ازجمله درمان‌های مکمل و جایگزین، برای کمک به افراد مبتلا به PTSD استفاده می‌شود. این شیوه‌های درمانی خارج از کلینیک سلامت روان ارائه می‌شود و ممکن است به صحبت و شفافیت کمتری نسبت به روان‌درمانی نیاز داشته باشند. به‌عنوان‌مثال می‌توان به طب سوزنی، یوگا و درمان با کمک حیوانات خانگی اشاره کرد.

منبع: https://www.psychiatry.org/patients-families/ptsd/what-is-ptsd