گرمازدگی یک بیماری خطرناک است که در آن توانایی مدیریت دمای بدن در برابر گرما از کار میافتد. علائم آن شامل سرگیجه، غشکردن، تاری دید، گفتار نامفهوم و گیجی است. گرمازدگی باعث کاهش جریان خون و آسیب به اندامهای حیاتی میشود. هر فرد با علائم گرمازدگی باید فوراً به پزشک کند.
گرمازدگی چیست؟
گرمازدگی شدیدترین شکل بیماریهای مرتبط با گرما (هیپرترمی) است. این عارضه زمانی رخ میدهد که بدن بیش از حد گرم میشود و نمیتواند خود را خنک کند. گرمازدگی ممکن است در یک فضای بسیار گرم مانند خانۀ بدون تهویۀ مطبوع یا در حین انجامدادن فعالیت بدنی شدید که گرمای زیادی در بدن تولید میکند، ایجاد شود. این وضعیت باعث میشود دمای بدن به سطوح خطرناکی، معمولاً بالای ۴۰ درجۀ سلسیوس، افزایش یابد.
خستگی گرمایی درماننشده (شکل متوسطی از بیماری مرتبط با گرما) میتواند به گرمازدگی منجر شود، اما گرمازدگی ممکن است بدون هیچ هشداری نیز رخ دهد. خستگی گرمایی و گرمازدگی علائم مشابهی مانند سرگیجه، تهوع و ضعف دارند، اما یک تفاوت کلیدی این است که گرمازدگی باعث اختلال در عملکرد مغز (آنسفالوپاتی) میشود. این یعنی فرد تغییراتی در تفکر و رفتار خود مانند گیجی، بیقراری و پرخاشگری تجربه میکند و حتی ممکن است از هوش برود.
گرمازدگی یک بیماری خطرناک است و به درمان فوری پزشکی نیاز دارد. هرچه دمای بدن برای مدت طولانیتری بالا بماند، خطر عوارضی مانند آسیب به اندامها یا مرگ بیشتر میشود.
در صورت مشاهدۀ علائم گرمازدگی در خود یا اطرافیان، فوراً با شمارۀ اورژانس تماس بگیرید.
نامهای دیگر گرمازدگی عبارتاند از:
- آفتابزدگی
- هیپرترمی تهدیدکنندهٔ حیات
انواع گرمازدگی
دو نوع گرمازدگی وجود دارد:
- گرمازدگی کلاسیک (غیرفعالیتی): گرمای محیط (مانند خودرو، خانه یا فضای باز) بر توانایی بدن برای خنک نگهداشتن خود غلبه میکند. گرمازدگی کلاسیک معمولاً کودکان و بزرگسالان بالای ۶۵ سال را تحت تأثیر قرار میدهد. این همان نوعی است که در موجهای گرما در اخبار دربارهاش میشنویم.
- گرمازدگی فعالیتی: بدن از طریق فعالیت بدنی، گرمای متابولیک زیادی تولید میکند که بیش از توان تحمل آن است. گرمازدگی فعالیتی اغلب زمانی رخ میدهد که فعالیت بدنی و هوای گرم با هم ترکیب شوند، اما در دمای معمولی نیز ممکن است اتفاق بیفتد. این نوع گرمازدگی معمولاً بزرگسالان جوان و سالم را درگیر میکند.
علائم و نشانههای گرمازدگی چیست؟
علائم و نشانههای گرمازدگی عبارتاند از:
- دمای داخلی (مرکزی) بالای بدن، معمولاً بیش از ۴۰ درجۀ سلسیوس
- تغییرات رفتاری مانند بیقراری یا پرخاشگری
- تاری دید
- گیجی
- هذیان
- سرگیجه
- غش (سنکوپ)
- ضربان قلب سریع (تاکیکاردی)
- تنفس سریع و سطحی (تاکیپنه)
- فشار خون پایین (هیپوتانسیون)
- تهوع و استفراغ
- تشنج
- گفتار نامفهوم
- تغییر رنگ پوست به صورت برافروخته یا رنگپریدهتر از حد معمول
- پوست خشک (در گرمازدگی کلاسیک) یا عرقکرده (در گرمازدگی فعالیتی)
- ضعف
برخی از این علائم و نشانهها ممکن است در خود فرد مشاهده شوند که در این صورت باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. اما اگر فرد دچار گیجی شود یا از هوش برود، به کمک دیگران برای درخواست کمک پزشکی نیاز خواهد داشت. به همین دلیل یادگیری علائم گرمازدگی بسیار مهم است. افراد حاضر در صحنه اغلب نقشی حیاتی در تشخیص مشکل و اطلاعدادن به متخصصان پزشکی دارند.
علائم گرمازدگی شامل گیجی، سرگیجه، ضعف، تهوع، تاری دید و گفتار نامفهوم است.
گرمازدگی علاوه بر علائم جسمی، باعث تغییر در تفکر و رفتار نیز میشود.
گرمازدگی چه حسی دارد؟
گرمازدگی با علائم جسمی مانند تهوع، استفراغ و سرگیجه همراه است، اما میتواند چیزی فراتر از ناراحتی جسمی ایجاد کند. ممکن است فرد احساس گیجی کند یا در تفکر واضح دچار مشکل شود. دیگران شاید متوجه شوند که رفتار او طبیعی نیست. دلیل این امر آن است که گرمازدگی (برخلاف اشکال خفیفتر بیماریهای ناشی از گرما) عملکرد مغز را تحت تأثیر قرار میدهد و باعث تغییراتی در تفکر و رفتار میشود.
چه چیزی باعث گرمازدگی میشود؟
گرمازدگی زمانی اتفاق میافتد که گرمای بیش از حد، سیستم داخلی بدن برای خنککردن خود را از کار بیندازد. این گرمای اضافی میتواند از منابع زیر باشد:
- خارج از بدن: این همان گرمای محیطی است؛ مانند هوای گرم و مرطوب یک روز تابستانی یا هوای گرم و دمکردۀ یک اتاق دربسته.
- داخل بدن: این گرمایی است که متابولیسم بدن حین فعالیت بدنی تولید میکند؛ چیزی که میتوان آن را گرمای داخلی بدن نامید.
این دو عامل میتوانند همزمان رخ دهند؛ برای مثال، دویدن در یک روز گرم.
بهطور معمول، بدن میتواند گرمای اضافی را از طریق تعریق دفع کند و دمای طبیعی بدن را بازگرداند. وقتی عرق از روی پوست تبخیر میشود، پوست و بافتهای زیرین آن را خنک میکند. این فرایند برای «تنظیم دمای بدن» یا توانایی حفظ دمای ثابت داخل بدن که نه خیلی گرم و نه خیلی سرد باشد، حیاتی است.
اما اگر هوای اطراف بسیار گرم باشد یا متابولیسم بدن گرمای زیادی تولید کند، ممکن است بدن برای جبران آن به مشکل بخورد. گرمای شدید با مختلکردن سازوکار طبیعی خنککنندهٔ بدن، به گرمازدگی منجر میشود.
عوامل خطرساز برای ابتلا به گرمازدگی کداماند؟
- مشاغل و فعالیتها: کارگران کشاورزی، کارگران ساختمانی، آتشنشانان، پرسنل نظامی و ورزشکاران با خطر بیشتری برای ابتلا به گرمازدگی مواجهاند. تمرینات ورزشی معمولی نیز میتواند به گرمازدگی منجر شود، بهویژه اگر فرد به فعالیت بدنی در گرما عادت نداشته باشد.
- عوامل اجتماعی و محیطی: مواردی مانند نداشتن تهویۀ مطبوع در خانه، زندگی در آبوهوای گرم، فراتررفتن از محدودیتهای بدنی و ورزشهای سنگین.
- سن و وضعیت سلامتی: در صورت داشتن سن بالای ۶۵ سال، بارداری، کمآبی بدن، ابتلا به عفونت ویروسی یا باکتریایی یا داشتن بیماری قلبی-عروقی (که میتواند بر توانایی بدن برای خنکشدن تأثیر بگذارد) خطر ابتلا به گرمازدگی بیشتر است. شرایطی که توانایی بدن برای تعریق را محدود میکنند و فرد را در معرض خطر گرمشدن بیش از حد قرار میدهند، عبارتاند از: آنهیدروز (ناتوانی در تعریق)، سوختگیهای عمیق، اسکارهای گسترده و دیسپلازی اکتودرمال (یک بیماری ارثی که میتواند غدد عرق را تحت تأثیر قرار دهد).
- داروها و مواد: برخی داروها و مواد در توانایی بدن برای خنکشدن اختلال ایجاد میکنند. این موارد ممکن است خطر کمآبی را افزایش دهند، میزان تعریق را کاهش دهند یا باعث شوند متابولیسم بدن گرمای بیشتری تولید کند. اطلاعات بیشتر در ادامه آمده است.
نوزادان و کودکان نیز با خطر بیشتری برای ابتلا به گرمازدگی مواجهاند. آنها حتی برای مدتزمان کوتاه نیز در برابر گرمای شدید آسیبپذیرند. به همین دلیل رهاکردن کودک در خودروی در بسته خطرناک است.
داروها و موادی که خطر گرمازدگی را افزایش میدهند
داروها:
- آمفتامینها
- داروهای آنتیکولینرژیک؛ داروهایی که استیلکولین را مهار میکنند، یعنی مادۀ شیمیاییای که تولید عرق را تحریک میکند.
- آنتیهیستامینها
- داروهای ضدروانپریشی
- بنزودیازپینها
- بتابلاکرها
- مسدودکنندههای کانال کلسیم
- داروهای ادرارآور (دیورتیکها)
- ملینها
- لیتیوم (یک تثبیتکنندهٔ خلقوخو)
- مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs)
- داروهای ضدافسردگی سهحلقهای
سایر مواد:
- الکل
- کوکائین
- هروئین
- فنسیکلیدین (PCP)
- اِمدیاِماِی (اکستازی)
عوارض احتمالی گرمازدگی چیست؟
عوارض جدیای که ممکن است با گرمازدگی رخ دهند، عبارتاند از:
- اختلال در فعالیت مغز (کما)
- تجزیۀ عضلات که سموم را به خون میفرستد (رابدومیولیز)
- کاهش جریان خون و اکسیژن به اندامها (شوک هیپوولمیک)
- آسیب شدید به اندامهای اصلی مانند ریهها (سندرم دیسترس تنفسی حاد)، کلیهها (نارسایی کلیه)، قلب (نارسایی قلبی) یا کبد (نارسایی کبد)
گرمازدگی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص گرمازدگی معمولاً در اورژانس انجام میشود. کادر درمان باید بهسرعت از کاری که فرد هنگام شروع علائم انجام میداده و آنچه دقیقاً تجربه میکند، مطلع شود. آنها دمای داخلی (مرکزی) بدن (معمولاً با استفاده از دماسنج مقعدی) و سایر علائم حیاتی را بررسی میکنند. در صورت امکان با خود بیمار صحبت میکنند و اطلاعات بیشتری از همراهان او کسب میکنند.
آزمایشهای تشخیصی گرمازدگی
هیچ آزمایش تشخیصی واحدی برای گرمازدگی وجود ندارد، اما کادر درمان میتواند با انجامدادن آزمایشهای زیر، سایر شرایط با علائم مشابه را رد کند و عوارض گرمازدگی را بررسی کند:
- آزمایش خون
- آزمایش ادرار
- الکتروکاردیوگرام (نوار قلب)
- عکسبرداری از قفسۀ سینه
اگر کادر درمان به گرمازدگی مشکوک شود، درمان را فوراً آغاز میکند، زیرا درمان سریع برای بقای بیمار حیاتی است.
درمان گرمازدگی چیست؟
درمان گرمازدگی شامل خنککردن سریع بدن و نظارت بر عوارض احتمالی است. این امر به مراقبت در بخش اورژانس نیاز دارد.
در صورت مشاهدۀ علائم گرمازدگی در خود یا فردی دیگر، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. اما برای شروع درمان گرمازدگی منتظر رسیدن کمک نمانید. هرچه بدن زودتر شروع به خنکشدن کند (در حالت ایدهآل ظرف ۳۰ دقیقه از شروع علائم)، شانس بهبودی بیشتر خواهد بود.
کمکهای اولیه برای گرمازدگی
گرمازدگی بر توانایی فرد برای هشیارماندن تأثیر میگذارد، بنابراین احتمالاً به کمک افراد حاضر در صحنه نیاز خواهد داشت.
اقداماتی که باید برای فردی با علائم گرمازدگی انجام داد:
- فرد را از آفتاب یا گرما به مکانی خنکتر منتقل کنید.
- روی پوست او آب بریزید و با هر وسیلۀ در دسترس او را باد بزنید.
- حوله یا پارچهای را در آب یخ خیس کنید و روی پوست او قرار دهید. تا حد امکان سطح بیشتری از پوست او را بپوشانید. حوله را هر دقیقه یا بیشتر با حولهٔ تازهخیسشده تعویض کنید.
- کیسههای یخ یا بستههای سرد را روی زیر بغل یا گردن او قرار دهید.
دانستن کارهایی که نباید انجام داد نیز به همان اندازه مهم است. این نکات کلیدی را به خاطر بسپارید:
- به فرد داروهای تببُر مانند استامینوفن ندهید. این داروها به گرمازدگی که دلایل متفاوتی با تب دارد، کمکی نمیکنند و حتی ممکن است عوارضی مانند آسیب به اندامها را تشدید کنند.
- به او هیچ مایعاتی برای نوشیدن ندهید. این نکته شاید تعجبآور به نظر برسد، اما فردی که دچار گرمازدگی شده ممکن است بهطور تصادفی مایع را به درون ریه بکشد (آسپیراسیون) که میتواند خطرناک باشد.
درمان گرمازدگی در بیمارستان
کادر درمان در اورژانس بر خنککردن بدن تا رسیدن به دمای ایمن تمرکز میکنند. روشهای رایج برای خنککردن عبارتاند از:
- غوطهورکردن در آب سرد: این روش معمولاً برای گرمازدگی فعالیتی استفاده میشود تا گرمازدگی کلاسیک. کادر درمان تمام بدن فرد (بهجز سر) را در آب سرد یا آب یخ فرومیبرد. گرما از بدن خارج و به آب اطراف منتقل میشود.
- آبپاشی و بادبزنی: این روش اغلب برای گرمازدگی کلاسیک استفاده میشود اما برای هر دو نوع میتواند مناسب باشد. کادر درمان تا حد امکان سطح پوست را با آب اسپری میکند، در حالی که فنهای بزرگ هوا را در اطراف فرد به گردش درمیآورند. با تبخیر آب از روی پوست، دمای بدن کاهش مییابد.
کادر درمان فرد را از نظر علائم عوارض بهدقت تحت نظر میگیرد و در صورت نیاز درمانهای بیشتری ارائه میدهد. این درمانها ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- مایعات داخل وریدی (IV)
- لولهگذاری (اینتوباسیون)
- دارو برای حمایت از عملکرد اندامها
فرد باید تا زمانی که کادر درمان ترخیص او را ایمن تشخیص دهد، در بیمارستان (احتمالاً در بخش مراقبتهای ویژه) بستری بماند.
اثرات بلندمدت گرمازدگی
برخی افراد تا هفتهها یا ماهها پس از گرمازدگی دچار عوارض پایدار میشوند. این عوارض عبارتاند از:
- مشکل در هماهنگی حرکات عضلانی (آتاکسی مخچهای)
- گفتار نامفهوم یا مشکل در صحبتکردن به شکلی که دیگران بفهمند (دیسآرتری)
- مشکل در شکلگیری خاطرات جدید (فراموشی پیشگستر)
همچنین ممکن است مشکلات مربوط به عملکرد اندامها برای سالها باقی بماند. این موضوع میتواند خطر سایر مشکلات سلامتی را افزایش دهد. پزشک میتواند درمانها، حمایتها و منابع را متناسب با نیازهای هر فرد تنظیم کند.
آیا میتوان از گرمازدگی پیشگیری کرد؟
بله، اغلب میتوان از گرمازدگی پیشگیری کرد. این کار ممکن است در صورت وجود برخی عوامل خطرساز دشوارتر باشد، اما کمی برنامهریزی میتواند بسیار مؤثر باشد. در ادامه چند پیشنهاد ارائه شده است:
- خانۀ خود را خنک نگه دارید. از پنکه و یا تهویۀ مطبوع استفاده کنید. زمانی که دما بسیار بالاست ۳۷ درجۀ سلسیوس پنکه بهتنهایی کافی نخواهد بود.
- آب کافی بنوشید. پیش از فعالیت بدنی در گرما، حین آن و پس از آن مقدار زیادی آب بنوشید. اطمینان حاصل کنید که الکترولیت نیز دریافت میکنید؛ برای مثال، با افزودن پودرها یا قرصهای الکترولیت به آب. حتی اگر فعالیت سبکی دارید، هیدراتهماندن مهم است. پزشک میتواند در مورد مقدار آب مورد نیاز برای تأمین نیازهای بدن شما را راهنمایی کند.
- از قرارگرفتن در معرض گرما خودداری یا آن را محدود کنید. سعی کنید تمرینات ورزشی را برای ساعات خنکتر روز (مانند صبح زود) برنامهریزی کنید. در روزهای گرم، تمرین در فضای بسته و دارای تهویۀ مطبوع را انتخاب کنید. اگر مجبور به فعالیت در گرما هستید (برای مثال به دلیل شغل)، با کارفرمای خود در مورد استراحتهای برنامهریزیشده و راههای کاهش خطر بیماریهای مرتبط با گرما صحبت کنید.
- با گرما سازگاری پیدا کنید. این عبارت به معنای آن است که به بدن خود فرصت دهید تا با گرما سازگار شود. بهطور کلی، باید با تمرینات کوتاهتر در گرما شروع کرد و بهتدریج آنها را طولانیتر و شدیدتر کرد.
منبع: https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21812-heatstroke
